Kalkulator proporcji
Proporcja to równość dwóch stosunków a : b = c : d, w której iloczyn wyrazów skrajnych równa się iloczynowi wyrazów środkowych, czyli a · d = b · c.
Czytaj więcej…Czytaj mniej
Wpisz trzy liczby, a kalkulator obliczy czwartą w proporcji prostej albo odwrotnej, skróci stosunek do najprostszej postaci i pokaże każdy krok rozwiązania.Jak obliczyć proporcję?
Proporcję oblicza się mnożeniem na krzyż: iloczyn wyrazów skrajnych równa się iloczynowi środkowych, więc brakujący wyraz to x = (b · c) : a. Krok po kroku dla zadania „3 kg jabłek kosztują 12 zł, ile kosztuje 5 kg?”:
- Zapisz proporcję tak, żeby po obu stronach stały te same wielkości: 3 : 12 = 5 : x (kilogramy do złotych).
- Pomnóż na krzyż: 3 · x = 12 · 5.
- Wyznacz niewiadomą: x = 60 : 3 = 20 zł.
- Sprawdź: 3 · 20 = 60 oraz 12 · 5 = 60, iloczyny są równe.
Proporcja to w definicji podręcznikowej równość a/b = c/d, w której b i d są różne od zera. Wyrazy a i d nazywa się skrajnymi, a b i c środkowymi, a podstawowa własność proporcji mówi, że a · d = b · c. Szkolna nazwa tej metody to także reguła trzech: trzy znane liczby dodatnie jednoznacznie wyznaczają czwartą.
Wzór na brakujący wyraz zależy od miejsca niewiadomej w proporcji a : b = c : d:
| Szukany wyraz | Wzór | Przykład dla 2 : 5 = 6 : 15 |
|---|---|---|
| a | (b · c) : d | (5 · 6) : 15 = 2 |
| b | (a · d) : c | (2 · 15) : 6 = 5 |
| c | (a · d) : b | (2 · 15) : 5 = 6 |
| d | (b · c) : a | (5 · 6) : 2 = 15 |
Kalkulator przyjmuje niewiadomą na każdym z czterech miejsc: zostaw puste to pole, którego szukasz, a pozostałe trzy wypełnij. Przy dwóch pustych polach albo przy czterech wypełnionych zobaczysz komunikat, bo przy trzech danych liczbach dodatnich proporcja wyznacza dokładnie jedną niewiadomą.
Proporcja prosta a odwrotna: której użyć?
Proporcji prostej używa się, gdy obie wielkości rosną tyle samo razy, a odwrotnej, gdy wzrost jednej oznacza spadek drugiej tyle samo razy. Wybór rodzaju proporcji decyduje o wyniku bardziej niż sam rachunek.
- Wielkości wprost proporcjonalne mają stały iloraz odpowiadających sobie wartości: liczba porcji i ilość mąki, masa towaru i cena, odcinek na mapie i odległość w terenie. Zapis: a : b = c : d.
- Wielkości odwrotnie proporcjonalne mają stały iloczyn: liczba pracowników i czas pracy (ta sama praca, jednakowa wydajność każdego i praca dająca się dzielić), prędkość i czas przejazdu tej samej trasy, liczba równych części i długość jednej części. Zapis: a · b = c · d.
Pomyłka między nimi daje wynik absurdalny. Czterech malarzy maluje dom w 6 dni; w ile dni zrobi to 8 malarzy?
- Proporcja odwrotna (poprawnie): 4 · 6 = 8 · x, więc x = 24 : 8 = 3 dni.
- Proporcja prosta (błędnie): 4 : 6 = 8 : x, więc x = 48 : 4 = 12 dni, czyli dwa razy więcej malarzy pracowałoby dwa razy dłużej.
Tak samo z przejazdem: przy 60 km/h trasa zajmuje 3 godziny, a przy 90 km/h proporcja odwrotna 60 · 3 = 90 · x daje 2 godziny. Proporcja prosta 60 : 3 = 90 : x dałaby 4,5 godziny, jakby szybsza jazda wydłużała podróż.
Najprostszy test przed liczeniem: zapytaj, czy przy dwa razy większej pierwszej wielkości druga też będzie dwa razy większa (proporcja prosta), czy dwa razy mniejsza (odwrotna). Kalkulator pod wynikiem pokazuje także, ile wyszłoby z tych samych trzech danych liczb w drugim rodzaju proporcji, więc pomyłka od razu rzuca się w oczy.
Przykładowe obliczenia proporcji
Każdy wiersz tabeli odtworzysz w kalkulatorze, wpisując te same liczby i zostawiając puste pole x. Przepis, mapę, obraz 16 : 9, mieszankę i malarzy wczytasz jednym kliknięciem z listy gotowych przykładów pod formularzem.
| Zadanie | Rodzaj | Proporcja | Wynik |
|---|---|---|---|
| 4 porcje to 300 g mąki, ile na 6 porcji? | prosta | 4 : 300 = 6 : x | 450 g |
| mapa 1 : 25 000, odcinek 7,4 cm | prosta | 1 : 25 000 = 7,4 : x | 185 000 cm, czyli 1,85 km |
| obraz 16 : 9 o szerokości 1000 px | prosta | 16 : 9 = 1000 : x | 562,5 px wysokości |
| olej do benzyny 1 : 50, benzyny 5000 ml | prosta | 1 : 50 = x : 5000 | 100 ml oleju |
| 3 kg za 12 zł, ile za 5 kg? | prosta | 3 : 12 = 5 : x | 20 zł |
| 15% z liczby 80 | prosta | 15 : 100 = x : 80 | 12 |
| liczby dziesiętne | prosta | 0,1 : 0,2 = 0,7 : x | 1,4 |
| wynik z okresem | prosta | 3 : 7 = 2 : x | 14/3 = 4,(6) ≈ 4,666667 |
| 4 malarzy w 6 dni, ile dni dla 8 malarzy? | odwrotna | 4 · 6 = 8 · x | 3 dni |
| 3 h przy 60 km/h, ile przy 90 km/h? | odwrotna | 60 · 3 = 90 · x | 2 h |
W wierszu z mieszanką niewiadoma stoi na trzecim miejscu, a nie na czwartym: kalkulator rozwiązuje proporcję niezależnie od tego, które pole zostawisz puste. Wynik 562,5 px pokazuje, że proporcja nie zaokrągla po cichu do pełnych pikseli; o zaokrągleniu decydujesz sam.
Jak skrócić stosunek liczb?
Stosunek skraca się, dzieląc oba wyrazy przez ich największy wspólny dzielnik, a gdy wyrazy mają część dziesiętną albo są ułamkami, najpierw mnoży się oba przez NWW mianowników. Zakładka „Skróć stosunek” wykonuje oba kroki i pokazuje każdy z nich.
- 1920 : 1080: NWD(1920, 1080) = 120, więc stosunek to 16 : 9. Obraz o rozdzielczości 1920 × 1080 (Full HD) ma więc format 16 : 9.
- 0,75 : 1,25: po pomnożeniu przez 4 wychodzi 3 : 5, a NWD(3, 5) = 1, więc 3 : 5 jest już nieskracalne.
- 1/3 : 1/4: mianowniki 3 i 4 mają NWW równe 12, po pomnożeniu wychodzi 4 : 3.
- 2,5 : 10: po pomnożeniu przez 2 wychodzi 5 : 20, NWD wynosi 5, a wynik to 1 : 4.
Skrócony stosunek kalkulator podaje też w postaci 1 : k i k : 1. Dla 16 : 9 to 1 : 0,5625 oraz 1,(7) : 1, czyli szerokość jest 16/9 raza większa od wysokości. Największy wspólny dzielnik liczy ten sam algorytm Euklidesa, z którego korzysta kalkulator NWW i NWD.
Stosunek długości nie zawsze przenosi się na stosunek ilości. Średnice tortownic 20 i 24 cm mają się jak 5 : 6, ale ciasta potrzeba w stosunku powierzchni den, a te mają się jak kwadraty średnic: 400 : 576, czyli 25 : 36. Składniki mnoży się więc przez 1,44, a nie przez 1,2. Przepis między formami różnych kształtów przeliczy przelicznik foremek do pieczenia.
Proporcja a procenty i podział w stosunku
Procent to proporcja, w której drugi stosunek ma mianownik 100: część : całość = procent : 100. Obliczenie 15% z 80 to proporcja 15 : 100 = x : 80, która daje 12. Do codziennych rachunków z procentami, podwyżek, rabatów i zmian procentowych szybszy będzie kalkulator procentowy, który ma na nie osobne tryby.
Podział w stosunku też sprowadza się do proporcji. Mieszanka w proporcji 3 : 1 ma cztery części, więc z litra wychodzi:
- pierwszy składnik: 3 : 4 = x : 1000, czyli 750 ml,
- drugi składnik: 1 : 4 = x : 1000, czyli 250 ml,
- udział procentowy: 3 : 4 = x : 100, czyli 75% i 25%.
Jak kalkulator liczy dokładnie?
Kalkulator zamienia każdą wpisaną liczbę na ułamek zwykły i liczy na liczbach całkowitych, więc nie powstaje błąd zaokrąglenia. W zwykłej arytmetyce zmiennoprzecinkowej komputera rachunek (0,2 · 0,7) : 0,1 daje 1,3999999999999997, a ten kalkulator dla proporcji 0,1 : 0,2 = 0,7 : x podaje dokładnie 1,4.
- Wpisywanie liczb: przecinek albo kropka dziesiętna, spacja oddzielająca tysiące (25 000) i ułamek zwykły w zapisie 1/3. Do 12 cyfr przed przecinkiem i do 10 po przecinku.
- Wynik jako ułamek: gdy wynik nie jest liczbą całkowitą, panel pokazuje ułamek nieskracalny, np. 14/3.
- Postać dziesiętna: dokładna, gdy całe rozwinięcie mieści się w 10 miejscach po przecinku, czyli kończy się w nich albo część przed okresem razem z całym okresem zajmuje najwyżej 10 cyfr (okres w nawiasie, np. 4,(6) lub 0,(142857)). W pozostałych przypadkach wynik jest zaokrąglony do 6 miejsc po przecinku, piątka w górę: 1/17 ma okres długości 16 cyfr, więc panel pokazuje x ≈ 0,058824.
- Liczby dodatnie: proporcja opisuje tu wielkości takie jak masa, długość czy cena, więc liczby ujemne dostają komunikat zamiast wyniku. Zero też: stosunek 0 : 0 nie ma wartości, a zero przy niewiadomej oznaczałoby dzielenie przez zero.
Każde rozwiązanie kończy się sprawdzeniem: kalkulator podstawia obliczony x do równania i pokazuje, że oba iloczyny są równe. Takim zapisem można sprawdzić zadanie domowe, a nie tylko przepisać odpowiedź.
Najczęstsze pytania
- Jak obliczyć proporcję na krzyż?
- Pomnóż wyrazy skrajne i wyrazy środkowe, a potem podziel przez liczbę stojącą przy niewiadomej. W proporcji 3 : 12 = 5 : x mnożenie na krzyż daje 3 · x = 12 · 5, czyli 3 · x = 60, więc x = 60 : 3 = 20. Sprawdzenie: 3 · 20 = 60 i 12 · 5 = 60, oba iloczyny są równe, więc wynik jest poprawny.
- Co to znaczy, że wielkości są odwrotnie proporcjonalne?
- Wielkości są odwrotnie proporcjonalne, gdy wzrost jednej z nich pewną ilość razy oznacza spadek drugiej tyle samo razy, a ich iloczyn pozostaje stały. Tak zachowują się liczba pracowników i czas tej samej pracy, jeśli każdy pracuje równie wydajnie, a pracę da się podzielić: 4 malarzy kończy w 6 dni, więc 8 malarzy skończy w 3 dni, bo 4 · 6 = 8 · 3 = 24.
- Ile to jest proporcja 3 do 1?
- Proporcja 3 : 1 oznacza trzy części jednego składnika na jedną część drugiego, czyli cztery części razem. Pierwszy składnik stanowi 3/4 całości (75%), drugi 1/4 (25%). Z litra mieszanki w proporcji 3 : 1 wychodzi więc 750 ml pierwszego składnika i 250 ml drugiego, bo 3 : 4 = x : 1000 daje x = 750.
- Jak obliczyć procent z proporcji?
- Ustaw proporcję, w której pierwszy stosunek ma mianownik 100: procent : 100 = część : całość. Żeby policzyć 15% z 80, zapisz 15 : 100 = x : 80. Mnożenie na krzyż daje 100 · x = 15 · 80 = 1200, więc x = 12. Ta sama proporcja odpowie też na pytanie, jakim procentem jest część albo ile wynosi całość.
- Jak skrócić stosunek liczb?
- Podziel oba wyrazy stosunku przez ich największy wspólny dzielnik. Dla 1920 : 1080 NWD wynosi 120, więc stosunek skraca się do 16 : 9, czyli formatu Full HD. Gdy wyrazy mają część dziesiętną, najpierw pomnóż oba przez tę samą liczbę: 0,75 : 1,25 po pomnożeniu przez 4 daje 3 : 5, a tego już nie da się skrócić.
- Które wyrazy proporcji są skrajne, a które środkowe?
- W proporcji a : b = c : d wyrazy skrajne to a i d, czyli pierwszy i ostatni, a wyrazy środkowe to b i c. Najważniejsza własność proporcji mówi, że iloczyn wyrazów skrajnych równa się iloczynowi wyrazów środkowych: a · d = b · c. Na tej równości opiera się mnożenie na krzyż, którym oblicza się brakujący wyraz.
Źródła
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN): Równania w postaci proporcji · definicja proporcji (b ≠ 0, d ≠ 0), wyrazy skrajne i środkowe, iloczyn wyrazów skrajnych równy iloczynowi środkowych
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN): Wielkości wprost proporcjonalne · dwie wielkości dodatnie są wprost proporcjonalne, gdy iloraz odpowiadających sobie wartości jest stały
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN): Wielkości odwrotnie proporcjonalne · wzrost jednej wielkości pewną ilość razy oznacza spadek drugiej tyle samo razy; iloczyn odpowiadających sobie wartości jest stały
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN): Stosunek dwóch wielkości · stosunek jako iloraz odpowiadających sobie wartości, zapisywany zwykle ilorazem liczb naturalnych
- Wolfram MathWorld: Inversely Proportional · zapis proporcjonalności odwrotnej y = c/x ze stałą c różną od zera